Koloniën van Weldadigheid: een bijzonder stukje Nederlandse geschiedenis

Ontdek de Koloniën van Weldadigheid

In Drenthe en in de kop van Overijssel liggen de Koloniën van Weldadigheid. Aan het begin van de 19e eeuw werden hier arme stedelingen naartoe gestuurd om een beter bestaan op te bouwen. De dorpen staan vol monumenten en met maar liefst drie Nationale Parken als decor, zijn het prachtige plekken om te fietsen. Ontdek dit stukje geschiedenis aan de hand van vier boeiende fietsroutes.

De oorsprong van de Koloniën van Weldadigheid

Het is 1818. Het gaat het niet goed met Nederland. Napoleon was vertrokken en heeft het land achtergelaten als ‘Koninkrijk der Armen’. Een derde van de bevolking is afhankelijk van hulp van anderen. Johannes van den Bosch, een sociaal bewogen generaal, bedenkt een ambitieus plan om de armoede te bestrijden. Hij richt de Maatschappij van Weldadigheid op. Met deze maatschappij worden landbouwkoloniën gesticht: het begin van een invloedrijke geschiedenis en de basis van onze huidige verzorgingsstaat.

Proefkolonie Frederiksoord

In Zuidwest Drenthe wordt de eerste proefkolonie Frederiksoord gesticht. Hier worden 52 boerderijtjes gebouwd waar de arme stedelingen terecht kunnen. Ze krijgen onderdak in ruil voor arbeid op het land. In Frederiksoord zie je nog steeds de rechte lanenstructuur, dat zo karakteristiek is voor de Koloniën van Weldadigheid. Aan deze statige lanen zie je de originele kolonie- en ambtenarenhuisjes. Ook zie je hier Huis Westerbeek, het woonhuis van Johannes van den Bosch, dat nog altijd dienstdoet als kantoor van de Maatschappij van Weldadigheid.


Foto: Huis Westerbeek ©Weldadig Oord

Na Frederiksoord, volgden al snel de Koloniën Wilhelminaoord en Willemsoord.

Wilhelminaoord

Als je in Wilhelminaoord (ook wel Kolonie II genoemd) fietst, voel en zie je het gedachtegoed van Johannes van den Bosch overal in terug. Door de kolonisten onderwijs en zorg aan te bieden, liepen de Koloniën van Weldadigheid vooruit op de latere initiatieven van de staat. In Wilhelminaoord stond de eerste lagere school waar leerplicht gold en zie je de eerste bejaardenoorden van Nederland. Was je als kolonist niet in staat om het zware landarbeid te doen, dan kreeg je ander werk aangeboden, zoals in de Mandenmakerij.

Ook in Wilhelminaoord zijn de rechte lanen en de vele monumenten terug te zien.

Willemsoord

Typerend voor Willemsoord is het ruitvormige kruispunt in het centrum, waaraan nog altijd gebouwen te zien zijn die vroeger een belangrijke functie vervulden. Voor Johannes van den Bosch was Kolonie III het ideale koloniemodel doordat de faciliteiten op een centraal punt stonden. Hier zie je ook drie grote boerderijen, de zogeheten Koloniehoeves, waarmee de kleine hoeves werden gecentraliseerd.

Veenhuizen

Midden in het veen liet Van den Bosch drie gestichten bouwen voor weeskinderen (later ook landlopers en bedelaars). Zij werden hier verplicht naartoe gestuurd zodat ze konden worden ‘verpleegd tot een beter bestaan’. Ze leerden in Veenhuizen een beroep zodat zij konden voorzien in hun eigen onderhoud. Hadden de bewoners van de Vrije Koloniën van Weldadigheid uitzicht om als goede burgers terug te keren in de samenleving, die hoop was er voor de bewoners van Veenhuizen niet.

Na een periode als Rijkswerkinrichting (1859-1875) was Veenhuizen van 1875 tot 1983 een gesloten zelfvoorzienend gevangenisdorp van het ministerie van Justitie. Men mocht hier alleen wonen als je er ook werkte. Ook nu nog spelen straf en heropvoeding in Veenhuizen een grote rol. In het Nationaal Gevangenismuseum leer je alles over de geschiedenis van dit dorp.


Foto: Koloniekerkje Wilhelminaoord ©Weldadig Oord

Fietsen door UNESCO Werelderfgoed

De Koloniën van Weldadigheid zijn ruim 200 jaar later, in 2021, erkend als UNESCO Werelderfgoed. En dat is niet voor niets. De kenmerkende rechte lanenstructuur, de honderden monumenten en het vooruitstrevende gedachtegoed maken de Koloniën van Weldadigheid tot uniek Werelderfgoed.

Karakteristiek landschap met talrijke monumenten

De voormalige Koloniedorpen kenmerken zich door talloze monumenten: bijna elk gebouw dat je tegenkomt stamt uit de vroege 19e eeuw. De Koloniën van Weldadigheid zijn omringd door schitterende natuurgebieden zoals Nationaal Park Drents-Friese Wold, het Fochteloërveen, Nationaal Park Dwingelderveld, het Holtingerveld en Nationaal Park Weerribben-Wieden. Fietsen is hier een feest!

Fietsnetwerk.nl publiceert, in samenwerking met Gebiedspromotie Koloniën van Weldadigheid, vier fantastische fietsroutes door Frederiksoord, Wilhelminaoord, Willemsoord en Veenhuizen. Elke route vertelt een deel van de bijzondere geschiedenis. Al fietsend door de Koloniën van Weldadigheid kom je het ene monument na het andere tegen. Onderweg geniet je van de prachtige landschappen en pauzeer je bij een van de gezellige restaurants om alle indrukken even te laten bezinken.

Tip! Neem een kijkje in het Nationaal Gevangenismuseum in Veenhuizen of museum De Proefkolonie in Frederiksoord om meer te weten te komen over de bijzondere geschiedenis van de Koloniën van Weldadigheid.

Bekijk hier alle fietsroutes in de Koloniën van Weldadigheid en de monumenten die je onderweg tegenkomt.